Aşağıdaki başlıklar, KHK sürecine ilişkin kamuoyunda yerleşmiş yanlış kabuller ile bunların karşısındaki hukuki gerçekliği, Anayasa, AİHS ve yüksek yargı içtihatları ışığında ortaya koymaktadır. Amaç; algıya dayalı değerlendirmeler yerine, denetlenebilir ve hukuki temeli olan bir çerçeve sunarak hak arama yollarını netleştirmektir.

1• ALGI: “KHK ile ihraç edilip sonradan göreve iade edilenler, ihraçta kaldıkları süre için tazminat talep edemezler.”

• GERÇEK: Bu kural Anayasa Mahkemesi (AYM) tarafından iptal edilmiştir. AYM, OHAL KHK’sı ile ihraç edilip yine KHK veya Komisyon kararıyla iade edilenlerin “tazminat talep edemeyeceğine” dair düzenlemeyi Anayasa’nın 40. maddesine aykırı bularak iptal etmiştir. Göreve iade edilenler, ihraç süresince uğradıkları maddi ve manevi zararların tazmini için idari ve yargısal yollara başvurma hakkına sahiptir.

2• ALGI: “İdare (İçişleri Bakanlığı/Nüfus Müdürlüğü), hakkında mahkeme kararı olmasa bile ‘genel güvenlik’ gerekçesiyle kişilerin pasaportuna süresiz el koyabilir veya pasaport vermeyebilir.”

• GERÇEK: AYM’nin 2024 yılında verdiği karara göre bu uygulama Anayasa’ya aykırıdır ve iptal edilmiştir. Anayasa’nın 23. maddesi uyarınca vatandaşın yurt dışına çıkma hürriyeti ancak “suç soruşturması veya kovuşturması sebebiyle ve hâkim kararına bağlı olarak” sınırlanabilir. İdarenin, mahkeme kararı olmaksızın “genel güvenlik” gibi belirsiz ifadelerle pasaport vermemesi veya tahdit koyması hukuka aykırıdır.

3• ALGI: “İltisak ve irtibat, kanunlarda tanımlanmış net suçlardır ve cezai yaptırımı vardır.”

• GERÇEK: “İltisak” (yapışma/bitişme) hukuki bir kavram değildir ve Türk Ceza Kanunu’nda suç olarak tanımlanmamıştır. Bu kavramlar, ceza hukuku anlamında suç oluşturmayan ancak idari bir tedbir olarak kamu görevinden çıkarmaya gerekçe yapılan, belirsizliği nedeniyle hukuk güvenliğini tehdit eden kavramlardır. Bir kişi hakkında beraat veya takipsizlik kararı verilse bile, idare mahkemeleri bu muğlak kavramlara dayanarak göreve iadeyi reddedebilmektedir, ancak bu durum “suçta ve cezada kanunilik” ilkesiyle çelişmektedir.

4• ALGI: “Göreve iade edilen memur sadece çıplak maaşını alır; faiz, ek ders veya rütbe haklarını alamaz.”

• GERÇEK: Hukuka aykırı işlemin iptali “eski hale getirme” sonucunu doğurur. İade edilen memur; geriye dönük maaşlarını, bu maaşlara işletilecek yasal faizi, emniyet hizmetleri gibi sınıflarda ödenen fazla çalışma ücretlerini (sabit ödeme niteliğindeyse) ve görevdeymiş gibi hak edeceği derece/kademe ilerlemelerini alma hakkına sahiptir. Ayrıca, ihraç süresi emeklilik keseneklerine dahil edilir ve OYAK gibi kurumlardaki hakları (nema vb.) korunur.

5• ALGI: “OHAL KHK’ları sadece darbe dönemiyle sınırlı geçici tedbirlerdir.”

• GERÇEK: OHAL döneminde çıkarılan KHK’lar ile yapılan düzenlemelerin çoğu (örneğin rektör atamalarının değişmesi, kış lastiği uygulaması, evlilik programlarının yasaklanması vb.) OHAL’in ilan sebebiyle ilgisi olmayan ve kalıcı hale gelen yasal değişikliklerdir. Venedik Komisyonu ve hukukçular, OHAL KHK’larının geçici olması gerekirken kalıcı yapısal değişiklikler yapmasını eleştirmiştir.

6• ALGI: “KHK ile ihraç edilenlerin eşlerinin pasaportları da süresiz iptal edilir.”

• GERÇEK: Pasaport Kanunu’ndaki ihraç edilenlerin eşlerine pasaport verilmemesine yönelik düzenleme, “suçun şahsiliği” ilkesine aykırı olduğu gerekçesiyle iptal edilmiş ve hukuk sisteminden çıkarılmıştır.

7• ALGI: “Göreve iade edilen memur sadece maaşını alır, yasal faizini alamaz.”

• GERÇEK: Mülkiyet hakkı kapsamında, paranın değer kaybını önlemek için geriye dönük maaşların yasal faiziyle birlikte ödenmesi gerekmektedir. Mahkemeler, maaşın yanı sıra işleyecek yasal faizin de ödenmesine hükmetmektedir.

8• ALGI: “İade edilen polis/asker ‘terör/operasyon tazminatını’ alamaz çünkü fiilen çalışmadı.”

• GERÇEK: Bu konuda mahkeme kararları farklılaşmakla birlikte, bazı Bölge İdare Mahkemeleri (İstinaf), eğer personel ihraç edilmeseydi bu tazminatı düzenli olarak alacak idiyse (örneğin görev yeri ve branşı gereği), iade sonrası bu tazminatın da ödenmesi gerektiğine hükmetmiştir.

9• ALGI: “KHK ile ihraç edilenler özel sektörde de çalışamaz.”

• GERÇEK: Hukuken özel sektörde çalışma yasağı yoktur; ancak SGK kayıtlarına düşülen kodlar (kod 46 gibi) nedeniyle fiili bir “sivil ölüm” ve çalışma engeli yaratılmıştır. AYM, kamuyla dolaylı bağı olan şirketlerde çalışma yasağını, “çalışma hürriyetine” aykırı bularak iptal etmiştir.

10• ALGI: “İade edilen memurun ihraçta geçen süresi emekliliğe sayılmaz.”

• GERÇEK: Göreve iade edilen memurun ihraçta geçen süresine ait emeklilik kesenekleri (SGK primleri) kurum tarafından ödenir ve bu süreler hizmetten sayılır. Derece/kademe ilerlemesi de buna göre yapılır.

11• ALGI: “Göreve iade edilen asker/polis, OYAK/Pol-San birikimlerini kaybeder.”

• GERÇEK: İade sonrası, ihraç süresine tekabül eden OYAK veya Pol-San keseneklerinin kurum tarafından tamamlanması ve üyelik haklarının (nema vb.) korunması gerekmektedir. 

12• ALGI: “İade edilen memur eski görev yerine/kadrosuna dönemez.”

• GERÇEK: Özellikle asker, polis ve Dışişleri mensuplarının eski görevleri yerine “Araştırma Merkezi” gibi pasif görevlere atanmasını öngören düzenleme AYM tarafından iptal edilmiştir. Kural olarak memur, eski kadro ve unvanına iade edilmelidir.

13• ALGI: “İade edilen memurun, ihraç süresinde özel sektörde kazandığı para, tazminatından düşülür (mahsuplaşma).”

• GERÇEK: Danıştay ve AYM kararlarına göre, ihraç işlemi hukuka aykırı olduğu için, kişinin o dönemde hayatta kalmak için başka işte çalışarak kazandığı gelir, idarenin ödeyeceği toplu maaştan düşülemez (mahsup edilemez).

14• ALGI: “İdare mahkemeleri sadece dosya üzerinden karar verir, duruşma yapmaz.”

• GERÇEK: Özellikle AİHM’in Yalçınkaya kararında vurgulandığı üzere; dijital delillerin (ByLock vb.) güvenilirliğinin ve sanığın bu delillere karşı tezlerinin tartışılması için duruşmalı yargılama ve bilirkişi incelemesi şarttır. Sadece dosya üzerinden karar verilmesi “Adil Yargılanma Hakkı”nı ihlal edebilir.

15• ALGI: “Hakkında takipsizlik kararı verilen herkesin pasaport tahdidi otomatik kalkar.”

• GERÇEK: Takipsizlik veya beraat kararı alanların pasaport tahdidi otomatik kalkmamaktadır. Kişinin Nüfus Müdürlüğü’ne idari başvuru yapması, ret cevabı alırsa 60 gün içinde İdare Mahkemesi’nde iptal davası açması gerekmektedir.

16• ALGI: “MGK bir yapıyı ‘terör örgütü’ ilan ederse, o tarihten önceki eylemler suç sayılır.”

• GERÇEK: Bir yapının “silahlı terör örgütü” olduğuna ancak yargı makamları (mahkemeler) karar verebilir. MGK kararları tavsiye niteliğindedir. Mahkeme kararı ile terör örgütü olduğu kesinleşmeden önceki tarihlerde gerçekleştirilen eylemler (sohbet, gazete aboneliği vb.), kişilerin örgütün nihai amacını bildiği ispatlanmadıkça suç sayılamaz.

17• ALGI: “KHK ile ihraç edilenler, devletin veya belediyelerin hissesinin bulunduğu hiçbir şirkette (iştirakler, anonim şirketler vb.) çalışamaz.”

• GERÇEK: Anayasa Mahkemesi, KHK ile ihraç edilenlerin “kamunun hissesi bulunan tüzel kişiler bünyesinde” çalışamayacağına dair kanun hükmünü iptal etmiştir. Mahkeme, kamu iştiraki olan ancak özel hukuk hükümlerine göre yönetilen ve “kamu kurumu niteliği taşımayan” şirketlerde çalışma yasağının, “çalışma ve sözleşme hürriyetine” ölçüsüz bir müdahale olduğuna karar vermiştir. Bu kararla birlikte, milli güvenlikle doğrudan ilgili olmayan (stratejik savunma sanayi vb. hariç) kamu ortaklı şirketlerde çalışmanın önü hukuken açılmıştır.